Essay Tekensystemen

Totaal Theater?

7 tekensystemen organiseren een theaterproductie tot een geheel dat werkelijk iets voorstelt, een echte voorstelling dus. Het getal 7 staat in veel culturen voor volheid, het geheel. Toeval? Geen idee, in ieder geval een goed uitgangspunt om bij het maken van voorstellingen iedere keer weer terug te grijpen op die 7 systemen. 7 weken bezig zijn met tekensystemen brachten me terug bij al die momenten dat iets van de systemen, tekens, elementen me pakte, of juist niet… Daarom in de context van de lessen Dramaturgie Tekensystemen een 7 tal herinneringen.

Het frame

Newman Barnett Who is afraid of red yellow and blue IIINewman Barnett Who is afraid of red yellow and blue IIIKunst in z’n context zien én er op voorbereid worden. Vanaf mijn 16e reis ik zeer regelmatig met de trein. In de jaren ’70 hingen daar nog de bekende plaatjes in, ‘snijden aan gras’ maar vooral ook ‘Who is afraid of Red, Yellow and Blue III’ , met op de voorgrond het silhouet van een kijker. Niet ingewijd in schilderkunst in het algemeen, maar zeker niet in moderne kunst viel die kijker, het mannetje, me altijd op en vond ik het wel een grappig plaatje, maar kunst… nee, dat leek me niet. 9 jaar na mijn eerste kennismaking met dat Openbaar Kunstbezitplaatje belandde ik in het Stedelijk. Nog steeds verbazing over wat mensen bezield om zulke ‘kunst’ te maken totdat… daar op eens dat ene schilderij hing. Door de plek in de zaal, door het gedwongen zo dicht op het doek te staan dat het mijn blikveld vulde verzoop ik in het beeld. Ik weet niet hoe lang ik heb staan/zitten kijken. Begrijpen deed (en doe) ik het nog niet, het was wel het moment waarop kunst me voor het eerst echt iets deed, me raakte. ‘kunst’ werd Kunst… ik werd zelf het mannetje van het plaatje!

Het publiek

Zelf deel zijn van de voorstelling is als in een schilderij stappen. Het publiek bij Tocht nam plaats ‘op de vloer’. De dementerende vrouw die Arjan Ederveen speelde kwam juist daardoor heel dichtbij. Het publiek is als het ware op bezoek en voelt de ongemakkelijkheid van de nabijheid heel sterk. Zeker als Margot even aan je tafeltje komt zitten, je direct aanspreekt. Het is alsof je in haar huiskamer zit en wordt daardoor dus deel van de voorstelling, deel van haar steeds verder onttakelende leven. Om voldoende toeschouwers plaatst te kunnen geven werd wel een nare concessie gedaan. Een deel van het publiek moest plaatsnemen aan de zijkant, buiten de speelvloer. Zij werden dus niet alleen toeschouwer van het stuk, maar ook toeschouwer van de toeschouwer.

Uitvoerder

Ederveen schreef Tocht en speelde zijn eigen moeder. In White Star , een voorstelling over tolerantie en identiteit, werd door regisseur Lies Pauwels gekozen voor een cast die kon spelen van uit hun eigen levenservaringen. Een mengeling van professionele spelers en amateurs die allemaal één ding gemeen hadden. Ze kunnen zelf meepraten over wat het is om buitenstaander te zijn. In die zin een voor de hand liggende keuze? Wordt de boodschap duidelijker als de acteur/actrice (bijna) zichzelf kan spelen? De betekenis van het stuk was destijds vast wel duidelijk maar komt bij pas weer in beeld door het nog eens nalezen van een recensie . De reden waarom dit stuk uiteindelijk in mijn herinnering is blijven hangen was vooral de cast zelf: het aandoenlijke spel van de acteur met het syndroom van Down, het 10 jarige knulletje, de transseksuele hoofdrolspeler.

Mise-en-scéne

mise en scene verhuisdmise-en-scene-verhuisdVoor mij was spelen in Verhuisd een ontdekkingstocht. Als onervaren acteur, die tot dan toe vooral in heel abstracte of juist heel traditionele mise-en-scene speelde, had ik het gevoel dat de tekens die werden gebruikt overkill waren. Dat in een stuk over alcoholisme een groot aantal flessen op het podium moesten staan was natuurlijk duidelijk, maar bij de ideeën over het gooien met eten en de maskerade van de ouders door ze als een duivel en een soldaat uit te dossen duurde het lang voor ik overtuigd was van het nut daarvan. Natuurlijk, leuk was het wel, maar de toegevoegde waarde als teken zag ik in eerste instantie niet. Uiteindelijk was het een lesje vertrouwen, want het publiek pakte die tekens wel degelijk op.

Geluid

De betekenis van geluid is in het theater oorverdovend aanwezig. Zo werd gevraagd wat die slaande deur betekende in de presentatie van een opdracht over toepassen van geluid… helaas, het was slechts nadrukkelijk aanwezige ruis… in plaats van de deur zacht dicht te doen viel hij met een klap dicht en verstoorde daarmee alles wat we bedacht hadden.
Sub Rosa gaf in Anticantate ruis, maar dan in de letterlijke zin van het woord, juist betekenis. De zon die om de aarde draait (…) wordt hoorbaar gemaakt over 24 speakers. In het spel, als de verwachting van de Apocalyps duidelijk wordt, is die ruis eerst autonoom aanwezig maar wordt al snel betekenisvol. Alle muziek, alle verhalen worden in de letterlijk in de zaal ronddraaiende ruis opgeslokt.

Geur en smaak

Elkaar opslokken, dat gebeurt in een gezin zoals die in Sodome & Virginie wordt neergezet. Zo’n huishouden waar je, als je er binnenkomt denkt, wat ruik ik… Bij deze voorstelling stond ruim voor aanvang al een rodekoolpotje op het toneel te dampen. En als rode kool maar voldoende gaar gekookt wordt gaat het ruiken, heel indringend ruiken. In het kleine theatertje betekende dat, dat in de foyer al duidelijk was in wat voor gezin we terecht zouden komen. Geur werd hierbij dus ook onderdeel van het frame, onmiskenbaar aanwezig. De toon was gezet, het publiek had kennisgemaakt met het gezin nog voor er een woord was gesproken.

Aanraking

Woorden staan vaak centraal in de kerkdienst, de liturgie. Ik weet dat als ik stel dat liturgie een gewijde vorm van theater is er gefronst wordt, tegengesproken. In de lessen waren voldoende aanknopingspunten om eventueel een heel essay te wijden aan wat de 7 tekensystemen naast en met de woorden in de liturgie doen.
Ik beperk me nu tot de aanraking omdat juist op de momenten dat liturgie het meest indringend is hij ook heel tastbaar wordt. Dat begint bij de doop die niet zonder de aanraking met water kan. Er zijn de zegenende handen op hoofden bij een huwelijk of andersoortige bevestigingen.
In de protestantse kerk is er de aanraking vooral als de gedachtenis van Christus in brood en wijn tijdens het Avondmaal . Een beeld dat in de Katholieke Eucharistie nog sterker is… het aanraken, het eten, van de hostie is aanraken van Christus zelf. De woorden die er bij worden uitgesproken zijn dan inderdaad slechts een omlijsting en de fysieke, plastische taal is dat wat centraal staat, een venster op de hemel.

Epiloog

7 tekensystemen als kapstok voor een complete voorstelling… of dat totaal theater is? Duidelijk is wel dat de systemen, de daarbij behorende 22 tekens, de elementen en middelen zorgvuldig gebruikt dienen te worden. Hoewel er bij de voorbeelden die ik beschrijf iedere keer maar 1 van de systemen wordt uitgelicht is het wel duidelijk dat er een evenwicht moet zijn in alle tekens die uit de systemen worden gebruikt. Het meest bijgebleven uit de lessen is het kwadrant uit de les bij geluid… maar hij is overal toe te passen. Een regisseur, maar ook de speler want zijn/haar verantwoording is net zo groot, dient zich altijd af te vragen waar er ruis optreedt, waar functionaliteit is, waar autonoom is en waar de tekens uiteindelijk de betekenis krijgen die de voorstelling zin geeft…